Çiftçinin Fiyatı Enflasyonun Gerisinde: Tarladan Sofraya Adalet Mümkün mü?

Markete gittiğinizde domatesin kilosunu 25 liraya alıyorsunuz ama o domatesi yetiştiren çiftçi 8-10 liraya satmak zorunda kalıyor — aradaki fark sizin cebinizden değil, üreticinin beline yükleniyor. Gaziantep'ten yükselen bu ses aslında Türkiye'nin tarımsal yapısındaki köklü bir çöküşün habercisi: alım fiyatları enflasyon, yaşam payı ve büyüme payıyla güncellenmediği sürece üretici hem borçlanıyor hem de üretmekten vazgeçiyor. Üretici üretmezse yarın markette bulamayacağınız ürünlerin fiyatı bugünkünün kat be kat üstüne çıkacak. Bu haber sadece çiftçiyi değil, alışveriş sepetinizi, çocuğunuzun sofrasını ve enflasyonla boğuşan bütçenizi doğrudan ilgilendiriyor.

Türkiye'de tarımsal alım fiyatları meselesi yıllardır gündemin köşe bucağında sıkışıp kalıyor; ancak enflasyonun yüzde 60-70 bandında seyrettiği, tarımsal girdi maliyetlerinin — gübre, mazot, ilaç, tohum — son iki yılda üç katına çıktığı bir ortamda bu konu artık ertelenebilir olmaktan çıkmıştır. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre tarımsal üretici fiyat endeksi (ÜFE-Tarım) genel enflasyonun altında seyretmeye devam etmekte; bu da üreticinin aldığı fiyatın satın alma gücünün her geçen ay erimesi anlamına gelmektedir. Çiftçi bugün mazotunu geçen yılın iki katı fiyatına alıp, ürününü geçen yılın 1,3 katı fiyatına satıyorsa bu denklemi sürdürmesi matematiksel olarak imkânsızdır.

Gaziantep'ten yükselen 'yaşam payı ve büyüme payı' talebi aslında uluslararası tarım ekonomisinde köklü bir kavrama dayanıyor: üreticinin hem geçimini sağlaması hem de işletmesini büyütebilmesi için alım fiyatının sadece enflasyona değil, verimlilik artışına ve yatırım ihtiyacına da endekslenmesi gerektiği fikri. Avrupa Birliği'nde ortak tarım politikası (CAP) çerçevesinde uygulanan 'adil çiftçi geliri' prensipleri tam da bu temele oturuyor. Türkiye ise hâlâ sezon bazlı, siyasi konjonktüre göre şekillenen açıklama fiyatlarıyla tarım sektörünü idare etmeye çalışıyor.

Tarım Kredi Kooperatifleri ve Ziraat Bankası verileri son yıllarda çiftçi kredi hacmindeki hızlı artışa dikkat çekiyor. Üretici girdi maliyetini krediyle finanse ediyor, hasat sonrası düşük alım fiyatıyla borcunu kapayamıyor ve döngü büyüyerek devam ediyor. Bu sarmalın kırılması için önerilen formül basit ama siyasi iradesi maliyetli: taban fiyatları yılda bir değil, dönemsel olarak güncellenmeli; hesaplama yöntemi şeffaf bir endekse bağlanmalı; 'yaşam payı' ve 'büyüme payı' bileşenleri resmi formüle dahil edilmeli. Aksi hâlde şehirlere göç ivme kazanmaya, tarım arazileri atıl kalmaya ve Türkiye'nin stratejik gıda güvencesi zayıflamaya devam edecek.

Piyasa boyutuna bakıldığında konunun yatırımcı için de somut yansımaları var. Tarımsal girdi şirketleri, gübre üreticileri ve gıda perakendecileri bu denklemin içinde. Eğer alım fiyatları yukarı revize edilirse üretim maliyeti artar, bu maliyet kısmen tüketiciye yansır ve gıda enflasyonu tekrar canlanır. TCMB'nin enflasyonla mücadelesi açısından tarımsal fiyat politikası ihmal edilen ama belirleyici bir değişken olmaya devam ediyor. Öte yandan üretim artarsa ve arz güçlenirse orta vadede gıda enflasyonunun baskılanmasına katkı sağlar — bu da çelişkili görünen ama gerçek olan paradoks.

Türkiye Perspektifi

BIST'te gıda-tarım hisselerine (Anadolu Efes, Ülker, Koç Holding bünyesindeki gıda şirketleri, Türkiye Şeker Fabrikaları gibi kamu bağlantılı yapılar) dikkat: alım fiyatı revizyonu hammadde maliyetlerini yukarı çeker, marjları baskılar. Kısa vadede gıda sektörü hisselerinde baskı oluşabilir. TL yatırımcı için ise asıl mesaj şu — gıda enflasyonu kontrol altına alınamadığı sürece TCMB'nin faiz indirim penceresi daralır, bu da sabit getirili araçlar ve tahvil tarafında temkinli olmayı gerektiriyor. Altın ve dövize yönelim bu ortamda rasyonel bir korunma refleksi olmayı sürdürecek.

Kısa Vadeli Beklentiler

1) TCMB Para Politikası Kurulu toplantıları ve gıda enflasyonuna verilen ağırlık — tarımsal fiyat baskısı faiz indirim takvimini doğrudan etkiler. 2) TÜİK Tarımsal ÜFE açıklamaları — alım fiyatı revizyonlarının reel karşılığı buradan ölçülecek. 3) Tarım ve Orman Bakanlığı'nın ürün bazlı taban fiyat açıklamaları — hububat, yaş meyve-sebze ve süt sektöründe kritik sezonlar yaklaşıyor. 4) Tarım Kredi Kooperatifleri kredi hacmi ve takipteki alacak verileri — üreticinin finansal direncinin gerçek göstergesi burası.

Bu içerik yatırım tavsiyesi niteliği taşımamaktadır.

💬 Levent KAYIRA Yorumu

Bankacılık kariyerim boyunca onlarca tarımsal kredi dosyası gördüm. Çiftçi kredi çekerken gözünde umut vardı, geri dönüş görüşmesinde ise hesap yapıyordu — gübre ne kadardı, mazot ne kadar, alım fiyatı yetmedi, borcun bir kısmını öteliyebilir miyiz? Bu döngüyü onlarca yıl yaşadım ve şunu net söyleyebilirim: alım fiyatı politikasını enflasyona endekslemeden tarımsal kredi sorununu çözmek, delik kovaya su doldurmaya benziyor.

Gaziantep’ten gelen bu talebin siyasi karşılık bulması kolay değil çünkü doğru yapıldığında kısa vadede gıda fiyatlarını yukarı iter ve bu siyasi maliyeti olan bir hamledir. Ama yapılmadığında maliyet daha ağır olacak — üretici azalır, ithalat artar, döviz çıkışı büyür ve tabii ki sepetinizdeki ürün fiyatları yine çıkar ama bu sefer arzın daralmasından kaynaklanır ki en kötü enflasyon türü budur.

Son tespit şu: Tarlayı boş bırakan çiftçi, marketteki fiyat etiketini de yukarı taşır.

Kaynak: Google News Ekonomi